آسیب‌های ورزشی زانو؛ کامل‌ترین راهنمای پیشگیری و درمان

آسیب‌های ورزشی زانو جزو بیشترین مشکلاتی هستند که ورزشکاران با آن روبه‌رو می‌شوند. این مفصل پرکار به ما امکان می‌دهد بدویم و بپریم، اما ساختار پیچیده و فشارهای مکرر در ورزش‌های مختلف می‌تواند زمینه‌ساز پارگی رباط‌ها، منیسک، شکستگی یا دررفتگی شود. شناخت انواع این آسیب‌ها و علائمی که ایجاد می‌کنند، به پیشگیری و رسیدگی سریع کمک زیادی می‌کند.

دکتر بهزاد حنفی‌زاده متخصص ارتوپدی و فوق‌تخصص زانو است که با تجربه بالا در تشخیص و درمان آسیب‌های ورزشی زانو شناخته می‌شود. اگر دچار آسیب‌هایی مثل پارگی رباط صلیبی، آسیب مینیسک یا درد و تورم پس از ورزش شده باشید، ایشان با معاینه دقیق، توضیح ساده و روشن درباره مشکل، و ارائه بهترین درمان‌های غیرجراحی یا جراحی مثل آرتروسکوپی، کمک می‌کند تا سریع‌تر و مطمئن‌تر به فعالیت‌های ورزشی یا زندگی روزمره‌تان برگردید.

انواع آسیب‌های ورزشی زانو

انواع آسیب‌های ورزشی زانو بر اثر عوامل مختلفی برای افراد خصوصا ورزشکاران به وجود می‌آید که بهتر است آن ها را تا حدودی بشناسید. در ادامه با برخی از متداول ترین انواع این آسیب ها آشنا شوید.

کشیدگی و پارگی رباط‌ها

رباط‌های اطراف زانو (رباط متقاطع قدامی (ACL)، رباط متقاطع خلفی (PCL)، رباط‌های جانبی داخلی و خارجی) مسئول پایداری مفصل هستند. بسیاری از آسیب‌های ورزشی زانو مربوط به کشیدگی یا پارگی این رباط‌هاست. در ورزش‌هایی که نیاز به تغییر جهت سریع، چرخش یا پرش دارند مثل فوتبال یا بسکتبال، رباط متقاطع قدامی بیشتر در معرض پارگی قرار دارد. ضربه مستقیم به جلوی زانو (مثلاً هنگام برخورد در مسابقات) می‌تواند رباط متقاطع خلفی را آسیب بزند و چنین آسیب‌هایی اغلب جزئی‌اند و خودبه‌خود بهبود می‌یابند. ضربه از بیرون زانو به سمت داخل باعث آسیب رباط جانبی داخلی و ضربه از داخل به بیرون می‌تواند رباط جانبی خارجی را درگیر کند. در برخی آسیب‌ها احساس «شل شدن» یا خالی کردن زانو دیده می‌شود که نشان‌دهنده بی‌ثباتی رباطی است.

پارگی مینیسک

مینیسک‌ها دو بالشتک غضروفی بین استخوان ران و درشت نی هستند که شوک‌ها را جذب و زانو را تثبیت می‌کنند. چرخش ناگهانی یا حرکت پیچشی شدید، خم شدن و بلند شدن سریع یا تکل خوردن می‌تواند مینیسک را پاره کند. پارگی مینیسک به‌ویژه در ورزش‌های رزمی و در افراد میانسال که غضروف‌شان تحلیل رفته است شایع است. پارگی‌های مینیسک ممکن است باعث گیر کردن، قفل شدن یا صدای «تق تق» در زانو شوند.

پارگی تاندون‌ها

تاندون‌های چهارسر و کشکک عضلات ران را به استخوان‌ها متصل می‌کنند و ممکن است در اثر پریدن و دویدن شدید، زمین خوردن یا ضربه مستقیم پاره شوند. این نوع پارگی در افراد میانسال که ورزش‌های دویدنی یا پریدنی انجام می‌دهند بیشتر دیده می‌شود. پارگی تاندون موجب درد حاد، تورم و ناتوانی در راست کردن زانو می‌شود.

شکستگی و دررفتگی

استخوان‌های کشکک، انتهای پایینی استخوان ران و بخش بالایی درشت نی ممکن است در اثر ضربه شدید (سقوط از ارتفاع یا تصادف) بشکنند. دررفتگی وقتی رخ می‌دهد که استخوان‌های زانو از جای خود خارج شوند؛ این وضعیت می‌تواند به دلیل ضربه شدید یا ناهنجاری ساختاری باشد. شکستگی یا دررفتگی معمولاً باعث درد شدید، تغییر شکل ظاهری و ناتوانی در حرکت دادن زانو می‌شود و نیازمند رسیدگی فوری پزشکی است.

التهاب تاندون‌ها و بورسیت

تمرینات تکراری مانند دویدن، پریدن و رکاب زدن می‌تواند باعث التهاب تاندون کشککی (جَمپرز نی) و بورس‌های اطراف زانو شود. به گفته پزشکان، تاندونیت زانو نتیجه استفاده بیش از حد و آسیب‌های میکروسکوپی در تاندون است و معمولاً در ورزش‌هایی مثل بسکتبال دیده می‌شود. بورسیت نیز در اثر فشارهای مکرر روی زانو (زانو زدن طولانی‌مدت) یا ضربه به وجود می‌آید.

هرگونه آسیب ورزشی به زانو ممکن است نیازمند ارزیابی و درمان توسط پزشک یا متخصص ورزشی باشد، بنابراین در صورت بروز هرگونه علامت یا علائم ناهنجار، به بهترین متخصص ارتوپد مراجعه کنید.

علت آسیب‌های ورزشی زانو چیست؟

آسیب‌های زانو معمولاً به دلیل ترکیبی از نیروهای ناگهانی و فشارهای طولانی‌مدت ایجاد می‌شوند. عوامل زیر در بروز این آسیب‌ها نقش دارند:

• چرخاندن شدید زانو، پیچیدن و تغییر جهت سریع در ورزش‌هایی مثل فوتبال و اسکی می‌تواند موجب کشیدگی یا پارگی رباط‌ها و مینیسک شود. فشار ناگهانی و حرکت چرخشی باعث می‌شود قسمت‌های داخلی زانو تحت کشش زیادی قرار گیرند.
• برخورد با بازیکن دیگر یا زمین خوردن ممکن است ضربه‌ای به زانو وارد کند که آن را به طرفین فشار دهد. این نوع ضربه می‌تواند رباط‌های جانبی یا رباط‌های متقاطع را پاره کند. ضربه از بیرون به داخل، رباط جانبی داخلی را درگیر می‌کند و ضربه از داخل به بیرون احتمال آسیب رباط جانبی خارجی را افزایش می‌دهد.
• فرود غیرصحیح پس از پرش یا تغییر ناگهانی سرعت می‌تواند فشار زیادی به تاندون‌ها و رباط‌ها وارد کند و سبب پارگی شود. عدم تعادل عضلات چهارسر و همسترینگ نیز خطر این نوع آسیب‌ها را افزایش می‌دهد.
• دویدن مسافت‌های طولانی، پریدن مکرر یا رکاب زدن در زمان طولانی می‌تواند به مرور زمان سبب التهاب تاندون و بورس، درد کشکک و ساییدگی غضروف شود. این آسیب‌ها به‌ویژه در ورزشکارانی که بدون استراحت کافی تمرین می‌کنند دیده می‌شود.
• ناهنجاری‌های ساختاری، صافی کف پا یا پای پرانتزی، ضعف یا عدم انعطاف عضلات، عدم گرم کردن پیش از فعالیت و سابقه آسیب قبلی، خطر آسیب‌دیدگی زانو را افزایش می‌دهند. در افراد مسن‌تر، فرسودگی غضروف و آرتروز نیز زمینه‌ساز پارگی مینیسک و درد زانو است.

شناخت انواع این آسیب‌ها و علائمی که ایجاد می‌کنند، به پیشگیری و رسیدگی سریع کمک زیادی می‌کند.

تأثیر اضافه‌وزن در آسیب‌های ورزشی زانو چقدر است؟

وزن اضافی فشار زیادی به مفصل زانو وارد می‌کند. در منابع پزشکی آمده است که اضافه‌وزن می‌تواند خطر بروز مشکلات زانو را افزایش دهد و کسانی که وزن بالا دارند بیشتر دچار درد و آسیب در این مفصل می‌شوند. هر کیلوگرم وزن اضافی حدود پنج کیلوگرم فشار بیشتر روی کشکک هنگام بالا رفتن از پله‌ها ایجاد می‌کند و هنگام پریدن این فشار حتی بیشتر می‌شود. این فشار اضافه باعث ساییدگی سریع‌تر غضروف و پارگی رباط‌ها می‌شود. بنابراین کنترل وزن، تغذیه متعادل و تقویت عضلات نقش مهمی در کاهش خطر آسیب‌های ورزشی زانو دارند.

کدام ورزش‌ها بیشترین خطر آسیب زانو را دارند؟

ورزش های بسیاری موجب آسیب به زانو می‌شود که البته راه های جلوگیری برای آن ها وجود دارد. ورزشکارانی که این ورزش ها را به طور متداول انجام می‌دهند، باید بدانند که انواع آسیب های ورزشی زانو برای آن ها احتمال رخداد دارد.

• آسیب زانو در فوتبال و فوتسال به خصوص در اثر تماس ‌های شدید و حرکات ناگهانی منجر به آسیب رباط ‌های زانو و رباط های کناری خواهد شد.
• در بسکتبال، پرش‌های بلند، حرکات دورانی و تماس‌ های فیزیکی می‌توانند به آسیب رباط ‌های زانو و غضروف منجر شوند.
• والیبال اغلب با حرکات پرشی متناوب همراه است که ممکن است فشار زیادی بر زانو وارد کند و آسیب ‌های مختلفی ایجاد کند.
• در دو و میدانی، حرکات پیچیده، پرش ‌های بلند و اثرات تکراری به آسیب رباط ‌های زانو و کارتیلیج منجر می‌شوند.
• در این ورزش‌ ها، احتمال برخورد و آسیب ‌های مختلف به زانو به خصوص در صورت ورود و تماس با سطوح ناهموار بالا است.
• استفاده نادرست از دستگاه‌های وزنه ‌ای، حرکات غلیظ و عدم تمرینات کششی مناسب ممکن است باعث آسیب به زانوها شود.

همچنین، ورزش‌هایی مانند هندبال، هاکی و تنیس نیز می‌توانند به آسیب زانو منجر شوند، بنابراین توجه به  ایمنی و استفاده از تجهیزات حفاظتی مهم است.

بیشتر بخوانید: آیا تردمیل باعث زانو درد می‌شود؟

علائم آسیب‌های ورزشی زانو چیست؟

علائم آسیب زانو بسته به ساختار درگیر و شدت ضربه متفاوت است. برخی نشانه‌های رایج عبارتند از:

• درد و ورم نخستین نشانه‌های آسیب زانو هستند. شدت درد از خفیف تا شدید متغیر است و تورم می‌تواند در چند ساعت اول افزایش یابد. در برخی آسیب‌ها خون داخل مفصل جمع شده و باعث تورم و کبودی می‌شود.
• پارگی رباط متقاطع قدامی یا جانبی ممکن است حس «خالی شدن» یا بی‌ثباتی ایجاد کند؛ گویی زانو تحمل وزن بدن را ندارد. این حالت معمولا هنگام دویدن یا تغییر جهت رخ می‌دهد.
• تورم و درد می‌تواند باعث محدودیت در خم و راست کردن زانو شود. در برخی موارد، قطعه‌ای از مینیسک پاره‌شده در مفصل گیر کرده و سبب «قفل شدن» زانو می‌شود که امکان صاف‌کردن پا را نمی‌دهد.
• اگر هنگام آسیب صدای پاپ یا تق تق شنیده شود، احتمال پارگی رباط یا مینیسک وجود دارد. این صدا معمولاً همراه با درد حاد و تورم سریع است.
• اگر فرد به‌سختی بتواند وزن خود را روی پای آسیب‌دیده تحمل کند، یا اگر زانو هنگام راه رفتن قفل کند یا بلغزد، ممکن است آسیب جدی مانند پارگی رباط یا شکستگی وجود داشته باشد.
• در آسیب‌های مینیسک یا غضروف، ممکن است هنگام حرکت زانو صدای کلیک شنیده شود و فرد احساس کند چیزی داخل مفصل گیر کرده است.

اگر هر یک از این علائم بروز کنند و پس از چند روز کاهش نیابند، باید برای ارزیابی به پزشک متخصص مراجعه کرد.

چه زمانی باید درد زانو را جدی گرفت و به پزشک مراجعه کرد؟

بعضی از دردهای زانو به‌ مرور با استراحت و مراقبت خانگی بهبود می‌یابند، اما در صورتی که درد زانو شدید یا مداوم باشد و با استراحت کاهش پیدا نکند، قرمزی، گرمای موضعی و تورم شدید در اطراف مفصل ایجاد شود، حرکت مفصل با محدودیت یا قفل‌ شدگی همراه باشد، خالی کردن زانو وجود داشته باشد، صدای غیرطبیعی همراه با درد شنیده شود، یا علائم پس از آسیب ورزشی ادامه‌دار باشد، مراجعه به پزشک ضروری است. بررسی به‌موقع توسط پزشک نقش مهمی در تشخیص دقیق، پیشگیری از پیشرفت آسیب و انتخاب روش درمانی مناسب دارد.

تشخیص آسیب‌های ورزشی زانو چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص آسیب‌های ورزشی زانو با ترکیبی از معاینه‌ بالینی، شرح حال دقیق و روش‌های تصویربرداری انجام می‌شود. پزشک ابتدا با بررسی نحوه حرکت زانو، نقاط درد و میزان تورم، نوع آسیب را حدس می‌زند و سپس برای اطمینان بیشتر از ابزارهایی مانند MRI یا رادیوگرافی کمک می‌گیرد. گاهی هم از سونوگرافی برای مشاهده بافت‌های نرم استفاده می‌شود تا وضعیت رباط‌ها، منیسک یا تاندون‌ها بهتر دیده شود. این روند کمک می‌کند علت درد یا ناپایداری زانو روشن شود و درمان مناسب در کوتاه‌ترین زمان آغاز گردد.

درمان آسیب های ورزشی زانو

نوع درمان آسیب زانو به شدت و نوع آسیب، سن فرد، سطح فعالیت و اهداف او بستگی دارد. مهم‌ترین رویکردهای درمانی عبارتند از:

اقدامات اولیه و مراقبت خانگی

بلافاصله پس از آسیب، انجام پروتکل استراحت، یخ، فشار و بالابردن توصیه می‌شود: استراحت دادن به زانو و پرهیز از تحمل وزن؛ استفاده از کمپرس سرد به‌مدت ۲۰ دقیقه چند بار در روز برای کاهش تورم؛ فشرده‌سازی با باند الاستیک و بالا نگه داشتن پا برای کاهش ورم. به‌کارگیری این روش‌ها در ۴۸ ساعت اول می‌تواند التهاب و درد را کاهش دهد. استفاده از مسکن‌های بدون نسخه مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن برای کنترل درد و التهاب مفید است.

درمان غیرجراحی

• در آسیب‌های خفیف تا متوسط، پزشک ممکن است استفاده از زانوبند یا آتل را برای جلوگیری از حرکت و اجازه بهبود بافت توصیه کند و در صورت شکستگی، گچ یا آتل برای تثبیت استخوان‌ها به‌کار می‌رود.
• در فیزیوتراپی پس از کاهش درد اولیه، تمرین‌های تقویتی و کششی زیر نظر فیزیوتراپیست برای بازگرداندن عملکرد و افزایش قدرت عضلات اطراف زانو انجام می‌شود. تمرینات عضلات چهارسر و همسترینگ، بهبود تعادل و آموزش تکنیک‌های صحیح پرش و فرود به کاهش احتمال آسیب مجدد کمک می‌کند.
• در دارو درمانی و تزریق داروهای ضدالتهاب غیر استروئیدی (NSAIDs) برای کاهش درد و تورم استفاده می‌شوند. در مواردی که درد و التهاب مقاوم است، ممکن است تزریق کورتیکواستروئید یا پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) تحت نظر پزشک انجام شود.

درمان جراحی

در آسیب‌های شدید مانند پارگی کامل رباط‌ها، پارگی‌های بزرگ مینیسک، شکستگی‌های جابجا شده یا دررفتگی، جراحی ممکن است لازم باشد. رایج‌ترین روش‌ها عبارتند از:

• در آرتروسکوپی جراح با استفاده از دوربین کوچک داخل مفصل، آسیب را مشاهده و ترمیم می‌کند. این روش برای ترمیم پارگی‌های مینیسک، برداشتن قطعات آزاد یا شست‌وشوی مفصل به‌کار می‌رود.
• در پارگی کامل رباط‌هایی مانند ACL، رباط پاره‌شده با بافت پیوندی از بدن خود بیمار یا فرد دهنده جایگزین می‌شود. بازسازی رباط به بازیابی پایداری زانو کمک می‌کند و معمولاً برای ورزشکاران جوان توصیه می‌شود.
• در آسیب‌های شدید یا آرتروز پیشرفته که غضروف و استخوان دچار تخریب وسیع شده‌اند، تعویض جزئی یا کامل مفصل زانو آخرین گزینه درمانی است.

انتخاب روش جراحی باید با نظر پزشک متخصص و بر اساس نوع آسیب، سطح فعالیت و اهداف بیمار انجام شود.

بازگشت به ورزش بعد از آسیب‌ ورزشی زانو

بازگشت به ورزش بعد از آسیب‌ ورزشی زانو روندی مرحله‌به‌مرحله است که باید با صبر و رعایت توصیه‌های پزشکی پیش برود تا از تکرار مشکل جلوگیری شود. پس از کاهش درد و التهاب، تقویت عضلات اطراف زانو و افزایش دامنه حرکتی با تمرین‌های کنترل‌شده آغاز می‌شود. سپس فرد به‌تدریج وارد تمرین‌های سبک‌تر ورزشی می‌شود تا بدن دوباره به فشارهای معمول عادت کند.

زمانی اجازه بازگشت کامل به ورزش داده می‌شود که قدرت عضلانی، تعادل و نحوه حرکت زانو به سطح پیش از آسیب برسد و پزشک یا فیزیوتراپیست این موضوع را تأیید کند. این روند کمک می‌کند ورزشکار با اطمینان و آمادگی بهتر فعالیت خود را از سر بگیرد.

جلوگیری از آسیب های ورزشی زانو

رعایت برخی موارد موجب پیشگیری از آسیب های ورزشی زانو می‌شود که بعضی افراد در حین انجام انواع ورزش به این موارد توجهی ندارند اما اگر این مسائل را بدانید و رعایت کنید، از بروز انواع آسیب ورزشی زانو جلوگیری می‌کنید.

• تمریناتی انجام دهید که عضلات اطراف زانو را تقویت کرده و انعطاف ‌پذیری آن را افزایش دهند و از زانو در برابر آسیب ‌های ورزشی محافظت کنند.

• استفاده از زانوبندها و محافظ زانو در ورزش ‌هایی که خطر آسیب زانو وجود دارد، می‌تواند به حفاظت از زانو کمک کند.
• قبل از شروع فعالیت ورزشی، حتماً انجام تمرین ‌های گرم‌ کننده مانند پیاده‌ روی یا دویدن در جای مسطح و نرم را به خصوص برای افرادی که فعالیت‌ های ورزشی آن‌ ها نیازمند استقامت زیاد است، انجام دهید.
• از انجام ورزش ‌هایی که نیازمند فشار و تکرار و تداوم بالا بر زانو هستند، خودداری کنید زیرا آسیب شدیدی به زانو وارد خواهند کرد.
• بعد از فعالیت ورزشی، به بدنتان زمان کافی برای استراحت و بازیابی دهید و از تمرینات فیزیکی بیش از حد پرهیز کنید.
• آموزش و استفاده از روش ‌های ایمنی مناسب برای هر ورزش و فعالیت، می‌تواند از ورود به آسیب ‌های زانو جلوگیری کند.

سوالات متداول

نتیجه گیری

آسیب های ورزشی زانو معمولا در حین انجام فعالیت های ورزشی برای ورزشکاران ایجاد می‌شود و اغلب در رشته هایی مانند دو میدانی و فوتبال و والیبال اینگونه مشکلات به چشم می‌خورد. پارگی منیسک زانو، شکستگی مفصل زانو، دررفتگی زانو و ….. از جمله انواع این آسیب ها هستند که هر یک روش های درمانی مخصوص به خود را دارند. برای اطلاعات بیشتر در مورد نوع آسیب خود با بهترین متخصص مشورت کنید.